 |
| Hans Waanders, Geuldal 1994 (foto: Peter Foolen) |
CONCEPT (NOG IN BEWERKING)
“IJsvogel. Leeft van waterinsekten en visjes, die duikend vanaf vaste zitplaats of van de lucht uit worden bemachtigd. Bij het stoten uit de lucht staat hij met snelle vleugelslagen stil in de lucht (‘bidden’). Duikt meteen weer op, als een sterntje. Nest in een zelfgegraven hol in steile oever of zandafgraving, kan vrij ver van het water zijn. Komt in het najaar en de winter ook veel op plaatsen, waar hij niet broedt, aan de zee b.v., hierbij is stellig trek van vrij ver. Lijdt zeer sterk van strenge winters” (uit: Dr. W.H. van Dobben, Wat vliegt daar? 13e druk).
Hans
Waanders (Kunstacademie Minerva Groningen, 1972-1977) schildert en etst
aanvankelijk minutieuze aquarellen waarin de relatie mens – natuur een grote
rol speelt. Tot het moment waarop hij een ijsvogel ziet. Dat is op 4 oktober (HW:
“Dierendag, realiseerde ik me later”) 1982 tijdens
een fietstocht
bij een wiel langs de Maas. Deze
ontmoeting bepaalt zijn verdere kunstenaarsleven. Sindsdien is de ijsvogel voor
Waanders een grote inspiratiebron en ordent hij de wereld aan de hand van
materiaal over de ijsvogel: “Ik vind de hele kosmos terug in dat ene vogeltje.
Je moet je als kunstenaar beperken om vat te krijgen op je omgeving”. Voor
Waanders is de ijsvogel een metafoor van zijn leven als kunstenaar. De ijsvogel
staat voor vliegen en vallen, voor richting en overleven (kompas) en voor eenzaamheid (blauw) (bron: Tjeu Teeuwen, Alcedo
Atthis, Academie Beeldende Kunsten, Maastricht 1995).
Niet alleen is het diertje een
metafoor van zijn kunstenaarsleven, het is nog veel persoonlijker. Volgens
Waanders leeft de ijsvogel aan de rand van het bestaan, en is daarmee ook een
metafoor van Waanders overleving van vele ziektes. Een overleving gesteund door
zijn veerkrachtige geest en de liefde van zijn familie. “The sighting of this brightly colored little bird diving for fish in a small country pond where myriad
waterways are poisoned due to overpopulation and pollution
presented him with a quest, a romance, and sense of adventure-possibilities, survival,
fright, and fall. Hans marveled
at his hero who could hover
without wind. Waanders: "All other birds need wind” (bron: In Memoriam: Hans
Waanders 1951-2001, Karen Davidson, Edinburgh, Umbrella 2001).
Het is bekend dat de ijsvogel de hele dag op een favoriete tak boven een
rivier zit om van daaruit naar vis te duiken. Om het diertje te helpen overleven steekt Waanders af en toe een tak in
de oever. De foto’s die hij daar van maakt en documenteert vormen de basis van
kunstenaarsboeken als bijvoorbeeld Perches
(i.s.m. Tjeu Teeuwen, Morning Star Edinburgh etc. 2001 oplage 500). Hierin staan
foto’s van de takken die hij in allerlei rivieren, stroompjes en beken in
Nederland, Frankrijk, Duitsland, België, Engeland en Schotland plaatste. De Schotse
kunstenaar en goede vriend Alec Finlay, die ook de inleiding in deze uitgave heeft
geschreven, zegt hierover: “The
work of sculpture that I love above all others is my friend Hans Waanders’
‘perches’. All of Hans’ work was concerned with kingfishers, in some way or other.
Near the end of his life he began a series of pieces, of perches, where he
would place a broken stick into a riverbank as a perch for a kingfisher to land
on and hunt from. They went into rivers wherever Hans went, especially in
places at the edges of the kingfishers’ natural habitat, and he photographed
them. Of course, most of these sculptures only lasted a few days, some perhaps
a month or two, but for me they poeticized the whole river, all rivers. They
became a place for the encounter Hans invoked. I’m happy that there’s a
kingfisher I see quite often, darting up and down the little tidal river under
my studio window. (bron:
interview met Susan Tichy).
 |
| Fragment uit: Fishing Perches (Pont La Vue Press 1999) |
 |
| Fragmenten uit: Perches (2001) |
Om alles over deze
schuwe en solitair levende vogel te weten te komen raadpleegt Waanders alle
mogelijke bronnen in de wereld. Op grote vellen noteert hij de verzamelde
informatie over de ijsvogel en bundelt die in het werk ‘Orde: Coraciiformes –
Familie: Alcedinidae’. Volgens ontwerper en schrijver Tjeu Teeuwen is Waanders
ervan overtuigd dat het verzamelen en verwerken van alle informatie leidt tot
een zodanige kennis van de ijsvogel dat diens gedrag voorspelbaar zou worden en
dat de plaats van zijn verschijnen aan hem bekend zou worden (bron: Alcedo Atthis Academie Beeldende Kunsten,
Maastricht 1995). “Het is geen
obsessie”, zegt Waanders. “Het is toeval. Het had ook een groene specht kunnen
zijn. En mijn zoektocht kan van de ene op de andere dag afgelopen zijn”.
Ieder
detail over de ijsvogel zorgt voor nieuwe ideeën, invallen en associaties. Waanders
werkt met uiteenlopende technieken, zoals geschreven teksten, kleurpotlood,
collages, kunstenaarsboeken, zeefdruk en de stempeltechniek. Hij citeert
bijvoorbeeld de omschrijving uit vakliteratuur: “Vliegt met snorrende vleugelslagen in snelle vlucht laag over water”
en drukt die af in een van zijn vele kunstboeken. Uit ruim 600 gummetjes snijdt
hij verschillende stempels met afbeeldingen van de ijsvogel. Hiermee worden
bijvoorbeeld vogelgidsen bestempeld: alle afgebeelde vogels krijgen een blauwe
ijsvogelstempel, behalve natuurlijk de ijsvogel zelf. Door de rituele handeling
van de herhaling heeft het stempelen hierbij een bezwerende functie. “Hans hand-stamped a frenzy of blue kingfishers over all the other birds in the many found
field guides that he made. A
territorial action, the kingfisher colonizes pages in a methodical takeover. System fights system in this quiet invasion.
Hunting through the books to discover the untouched illustrations of the
kingfisher mimics the real life preoccupation of the
artist in his search for the next glimpse of this bird” (Jenny Browning, The Field Guides of Ram
Waders, Airedale, Amble sick,
2001).
 |
| Fragmenten uit: Wat vliegt daar? (1995) |
Een aantal voorbeelden van
gestempelde vogelgidsen zijn: Wat vliegt daar? (1994-1995 oplage
onbekend ges./gen.), Zo leer je vogels kennen (1995), Highveld Birds (1998 oplage 2 gen./ges.), The Lomond Guide to Birds (1998 oplage
1 ges.), Vogels van bos en heide
(1998 oplage 1 ges.), A Field Guide to the Birds of South-East Asia (1998 oplage 1 gen./ges.), Tropische zaadetende vogels (1998
oplage 3 gen./ges.), Ocean birds (1999) en Our
South African Birds (2001 oplage 1
ges.).
Waanders
beschikt over een schat aan uitdrukkingsmogelijkheden. Toch kiest hij vaak voor
het medium kunstboek omdat de kenmerken daarvan zijn ideeën het beste kunnen
waarmaken. Een medium ook dat een bijzondere één-op-één relatie schept tussen
de kunstenaar en zijn publiek. Er zijn 177 kunstenaarsboeken
uitgegeven. Kunstenaarsboeken
over de kleur (Colour 1996 oplage 25
gen./ges.), de grootte (Length, 1996
oplage 25 gen./ges.), het aantal eieren (Clutch,
1998 oplage 25 gen./ges.), het geluid (Voice, 1995 oplage 25 gen./ges.) en de lengte van de broedtunnel. Uitgaven
waarin de
ijsvogel een belangrijke rol speelt, maar ook een reisverslag, een boek over
water (Vijftien maal water, 1987
oplage 50 gen./ges.) en een boek als gids.
De uitgaven zijn onder meer aangekocht door het Van Abbemuseum in
Eindhoven, Museum of Modern Art in New York, de Tate Gallery in Londen en het
Centre Pompidou in Parijs.
Waanders zei ooit eens: “Verzamelen is herhalen. Herhalen wordt tot rituele
handeling – is methode om iets (een gebeurtenis) af te dwingen” (bron:
Verzamelde Werken, 1992). Er is een nauwe relatie tussen de kunstenaarsboeken
van Waanders en het begrip verzamelen. Zijn kunstenaarsboeken lenen zich bij
uitstek voor het bijeenbrengen van gegevens en van objecten in de vorm van
origineel werk en reproducties. De opeenvolging van een aantal pagina’s maakt
het mogelijk alle stukken uit een serie te vergaren, te identificeren, te
classificeren en te bewaren, zoals men ze in laden, dozen of mappen zou opbergen.
Het werk van Waanders heeft een duidelijk conceptueel karakter. De
belangstelling voor het landschap deelt hij met de land-art kunstenaars als
Hamish Fulton en Richard Long. Voor Waanders is het landschap in de eerste
plaats een voorwaarde voor de mogelijke verschijning en aanwezigheid van de
ijsvogel. Waanders fotografeert zichzelf met een wit T-shirt waarop de Latijnse
naam Alcedo atthis staat. Hij
neemt die opnamen in IJsland, Portugal en Schotland, in een landschap op
plaatsen waar zich de grenzen van het territorium bevinden.
 |
| Fragmenten uit: Edinburgh Kingfishers (Pont La Vue Press 1999) |
Kingfishers & Queens (1987 oplage 10
gen./ges.). Hierin
is sprake van een taalkundige uitbreiding van de ijsvogel wanneer Waanders
aandacht besteedt aan de overeenkomsten en verschillen tussen ijsvogels en
koninginnen.
In search of blue. Tekeningen van blauw langs de maas 1983-1987 (1988
oplage 25 gen./ges.). Boek dat aandacht besteedt aan blauwe vormen, “zoals
gezien op schepen op de Maas”, ontstaan rond 1983.
Wiel. Tekeningen 1983-1987 (oplage 50 gen./ges.). Boek
over het wiel, de derde plaats waar de kunstenaar een ijsvogel waarnam.
A
travel survival kit (1989 oplage 25 gen./ges.) “Een gids om waar dan ook te kunnen overleven, met kaarten,
overzichten en de naam van de ijsvogel in meer dan vijftig talen”.
Mobile
: Easy-to-make card sculptures (1991 oplage 25
gen./ges.). Boekje
voorzien van twee bouwplaten.
Blue catalogus (1991
oplage 11 gen./ges.). Een serie postzegelcatalogi waarbij de afbeeldingen van
de vogelpostzegels uit diverse landen alle werden voorzien van het stempel van
de ijsvogel.
Blue Queens (1992). Boekje met postzegels van de Engelse
koningin voorzien van stempels met ijsvogels in blauw.
Gagarin (1992 oplage 25 gen./ges.). Een uitgave waarin
een studie is weergegeven naar de kosmonaut Gagarin als matafoor voor het
vliegen.
Kingfisher
album – The Parts (1992 oplage 15 gen./ges). Uitgave met postzegelbladen,
voorzien van met de hand gestempelde zegels.
Picture
Index (1994 oplage 30 gen./ges.). “A remake of an Asian
prediction guide, with many little pictures. Many of them are transformed with
kingfisher elements, some even have got a blue kingfisher stamp”
(citaat: Waanders).
Inimicus – Praeda
(1994 oplage 30 gen./ges.). In dit boek wordt de ijsvogel beschreven in termen
van vrienden en vijanden. Onder de vijanden bevindt zich ook de Homo sapiens,
met enige ironie afgebeeld als de beroemde Denker van Auguste Rodin.
Atlas (1994 oplage 25 gen./ges.). All regions kingfishers can be found,
including the voices of these kingfisher species. It varies from one until
twenty different voices.
Dictionary
(1996 oplage 50 gen./ges.). A new dictionary with on
each page the description of the Kingfisher, in many languages.
Dagger
(1997 oplage 25 gen./ges.). 86 handmade and
handprinted images of dagger-shaped bills of kingfishers. Including a list of
86 handbooks showing the shape of the kingfisher’s bill.
A
Conversation / Een gesprek (1998 oplage 60 leporello
incl. CD). A conversation by e-mail between an American and a European
kingfisher. Black sonograms and two maps, photocopy. Two handprinted stamps (of
an American and a European Kingfisher), on yellowish paper.
Edinburgh Kingfishers (Pont La Vue Press, New York 1999). Photographs of the word "Kingfisher" and its respective vicinity as found in Edinburgh.
Overzichten van kunstenaarsboeken die op internet zijn te raadplegen zijn:
Edinburgh Kingfishers (Pont La Vue Press, New York 1999). Photographs of the word "Kingfisher" and its respective vicinity as found in Edinburgh.
Overzichten van kunstenaarsboeken die op internet zijn te raadplegen zijn:
De Eindhovense ontwerper
Peter Foolen heeft veel met Waanders samengewerkt. Voor de tentoonstelling van
Waanders bij Peninsula in 1993 te Eindhoven ontwerpt hij het affiche. In
hetzelfde jaar geeft Foolen een print van de zeefdruk ‘Signals’ uit in een oplage
van 10 stuks. Deze print is door Waanders ingekleurd met aquarelverf. In 1995 is
er in de Academie van Maastricht een kleine tentoonstelling ‘Alcedo Atthis’, georganiseerd
en ingericht door Foolen en Waanders. In de periode 17 januari 1997 tot 1
februari 1997 ontvangt Foolen van Waanders iedere dag een ansichtkaart met zijn
ijsvogelstempel en volgeplakt met de door hem ontworpen postzegels.
 |
| Fragment uit: Small Publishers Fair (2012) |
In november 2012 heeft Peter Foolen ‘Hans Waanders – Small Publishers Fair 2012’, in een oplage van
125 uitgegeven. Dit, ter gelegenheid van een tentoonstelling van werk van
Waanders op deze Fair te Londen. In dit boekje zijn 10 originele ijsvogelstempels,
en een prachtig gedicht van Alec Finlay opgenomen:
Alcedo
atthis
To the last
Hans stamped
a Sharp eye
every day
blue gave way
to emptiness
Sinds het overlijden van Waanders in 2001, ontfermt de
Stichting Hans Waanders zich over de artistieke nalatenschap. Dit, om het werk
te behouden en het in de juiste samenhang aan een breder publiek te kunnen
tonen, op een wijze die recht doet aan het belang van zijn werk en zijn unieke kunstenaarschap.
Een statement van galeriehouder Johan
Deumens benadrukt nog eens het belang van zijn kunstenaarschap: “Upon
his demise in 2001 Hans Waanders left behind an oeuvre of inestimable value. His estate is a
universe on its own, an admirable and miraculous attempt to appropriate the kingfishers'
life. He published more than 200 books, many prints, countless stamps and
multiples. It has been his wish to continue showing and offering his work to
the world”.To the last
Hans stamped
a Sharp eye
every day
blue gave way
to emptiness
Dit verhaal over Hans Waanders wordt opgedragen ter nagedachtenis aan mijn broer Joan (1963-2008). Hij was een groot natuur- en vogelliefhebber. Samen met mijn broer heb ik op 11 april 1979 voor het eerst een ijsvogel gezien te Schiermonnikoog. Het was die dag heel zonnig en 16 graden. Een notitie uit het vogeldagboek: "Felle blauwe kleur en wat rood, doortrek naar Scandinavië”.
 |
| Overzicht van een aantal kunstenaarsboeken van Hans Waanders (foto: Johan Deumens) |
